Ένας νεαρός άνδρας ντυμένος στα μαύρα στρέφει το πρόσωπό του μακριά από τον μετωπικό άξονα, η προσοχή του στραμμένη πέρα από τα όρια της σύνθεσης, ενώ ένας παπαγάλος με έντονα χρώματα καταλαμβάνει το περβάζι μπροστά του. Ο «Άνθρωπος με τον παπαγάλο» του Νικολό ντελ'Αμπάτε , μια ελαιογραφία σε καμβά διαστάσεων 125 × 109 εκ., ανήκει στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη. Το μουσείο χρονολογεί αυτήν τη στιγμή το έργο στο 1535/1540 και το κατατάσσει ως ιταλικό, συγκεκριμένα Εμιλιανό, πίνακα. Άλλες παραδόσεις καταλογογράφησης το τοποθετούν ευρύτερα στη δεκαετία του 1540.
Ο πίνακας ανήκει στην πρώιμη φάση της καριέρας του ντελ'Αμπάτε, πριν από την αναχώρησή του για τη Γαλλία το 1552 και το μεταγενέστερο έργο του στο Φονταινεμπλώ με τον Φραντσέσκο Πριματίτσιο. Γεννημένος στη Μόντενα, ο ζωγράφος αναπτύχθηκε μέσα στην καλλιτεχνική κουλτούρα της Εμίλια και η πρώιμη παραγωγή του αποκαλύπτει συγγένειες με την κομψή, επιμήκη γλώσσα που συνδέεται με τον Παρμιτζανίνο. Στον πίνακα " Άνθρωπος με παπαγάλο" , αυτή η φινέτσα εμφανίζεται σε μια πιο ήσυχη μορφή, καθώς ο ζωγράφος δεν κατέχει ούτε την άκαμπτη μετωπικότητα ενός επίσημου κρατικού πορτρέτου ούτε ένα περίτεχνο αρχιτεκτονικό σκηνικό. Αντ' αυτού, η ενδυμασία, η χειρονομία, ένα άνοιγμα τοπίου, μια πράσινη κουρτίνα, το εξωτικό πουλί και το ρόδι δημιουργούν μια προσεκτικά ελεγχόμενη εικόνα καλλιεργημένης παρουσίας.
Άντρας με παπαγάλο: Αυλική ταυτότητα και εικονογραφική βελτίωση
Παρουσιαζόμενος περίπου στο μισό μήκος πίσω από ένα οριζόντιο περβάζι, ο νεαρός άνδρας φοράει μαύρα ρούχα που απορροφούν μεγάλο μέρος του διαθέσιμου φωτός και αρχικά φαίνονται σχεδόν συνεχόμενα με το σκοτεινό εσωτερικό γύρω του. Από αυτή την έκταση αναδύονται το πρόσωπο, το έντονα αντίθετο λευκό γιακά και οι μανσέτες, και τα χέρια. Ο Ντελ'Αμπάτε χρησιμοποιεί αυτά τα φωτισμένα περάσματα με φειδώ, έτσι ώστε η οπτική ιεραρχία του έργου να εξαρτάται από την τονική συγκέντρωση: πρώτα το πρόσωπο, μετά τα χέρια και μετά το εκπληκτικό κόκκινο σώμα του παπαγάλου από κάτω.
Το μαύρο φόρεμα είχε ιδιαίτερες εικαστικές δυνατότητες για τους προσωπογράφους του 16ου αιώνα. Εδώ επιτρέπει στον ζωγράφο να καταστείλει τα αποσπάσματα από τα επιφανειακά μοτίβα και να επικεντρώσει την προσοχή του στη στάση και τη φυσιογνωμία. Παρ' όλα αυτά, το κοστούμι του νεαρού άνδρα φαίνεται προσεκτικά κατασκευασμένο. Ένα σκούρο καπέλο κάθεται χαμηλά στο μέτωπό του και στηρίζει ένα εξαιρετικά μεγάλο ανοιχτόχρωμο φτερό, του οποίου οι απαλές ίνες καμπυλώνουν πάνω από το κεφάλι του πριν διαλυθούν στο πιο σκούρο φόντο. Πίσω του, οι πτυχές μιας βαριάς πράσινης κουρτίνας απλώνονται στο πάνω δεξί μέρος του καμβά. Το φτερό και η κουρτίνα αλληλοσυνδέονται μέσα από σαρωτικές καμπύλες, η μία ελαφριά και κινητή στην εμφάνιση, η άλλη πιο βαριά και πιο αρχιτεκτονικά.
Στρεφόμενο σε όψη τριών τετάρτων, τα μάτια της μορφής μετακινούνται πιο πλάγια, δίνοντας την εντύπωση ότι η προσοχή της έχει στιγμιαία μετατοπιστεί σε κάτι έξω από το ζωγραφισμένο πεδίο. Ο Ντελ'Αμπάτε αποφεύγει μια υπερβολική συναισθηματική έκφραση. Το κλειστό στόμα, η μακριά μύτη, το προσεκτικά διαμορφωμένο μάγουλο και το παρατηρητικό βλέμμα δημιουργούν ένα βαθμό συγκράτησης, αν και το πρόσωπο παραμένει εξατομικευμένο παρά απαθές. Σε συζητήσεις για τον τρόπο του ντελ'Αμπάτε, η Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης έχει επισημάνει τη χαρακτηριστική ακρίβεια του ζωγράφου, τις φυσιογνωμίες του και μερικές φορές τα μεταλλικά χρωματικά εφέ. Αυτή η ακρίβεια είναι ιδιαίτερα εμφανής γύρω από τα μάτια και στη μετάβαση από το φωτισμένο μάγουλο στη σκιά.
Ο παπαγάλος και το ρόδι
Στο προσκήνιο διατρέχει μια εντελώς διαφορετική χρωματική ακολουθία. Ο παπαγάλος, κυρίως κόκκινος με κίτρινα και πιο σκούρα φτερά στο φτερό του, στέκεται στο περβάζι με τη μακριά ουρά του να εκτείνεται προς τα αριστερά. Το ανοιχτόχρωμο καμπυλωτό ράμφος και η ανοιχτόχρωμη περιοχή του προσώπου του οριοθετούνται έντονα με τα μαύρα ρούχα του νεαρού άνδρα. Αρκετά μεγάλο μέσα στη σύνθεση ώστε να λειτουργεί ως δευτερεύων πρωταγωνιστής, το πουλί αναγνωρίζεται ρητά, μαζί με ένα ρόδι, μεταξύ των χαρακτηριστικών του πορτρέτου στις ιστορικές περιγραφές του έργου.
Στο δεξιότερο άκρο, ένα άλλο χέρι αναδύεται από το σκούρο χρώμα του μανικιού. Το μαύρο ύφασμα δυσχεραίνει αρχικά τη διάκριση του ίδιου του βραχίονα, ενώ η λευκή μανσέτα καθορίζει τη μετάβαση μεταξύ ενδύματος και σάρκας. Ανατομικά, η θέση του καρπού και η συνέχεια της σκούρας ενδυμασίας υποδηλώνουν ότι αυτό το χέρι ανήκει στην ίδια φιγούρα. Κρατά ένα ανοιχτό ρόδι, που αποκαλύπτει μια πυκνή συστάδα από κόκκινους σπόρους, μαζί με μια μικρή ομάδα φύλλων.
Ο ζωγράφος έχει συγκεντρώσει, επομένως, αρκετές χρωματικές πινελιές κατά μήκος της κάτω άκρης: σάρκα, λευκό λινό, πορφυρό πουλί, κίτρινο φτέρωμα, κόκκινοι καρποί, πράσινα φύλλα. Στο σχεδόν αδιάλειπτο μαύρο του κορμού, αποκτούν ασυνήθιστη ένταση. Το πουλί στρέφεται προς το χέρι που φέρει το ρόδι, συνδέοντας τις δύο πλευρές του πρώτου πλάνου και παράγοντας μια μικρή αφηγηματική ένταση χωρίς να μετατρέπει το έργο σε αφηγηματική σκηνή.
Ένα ρόδι θα μπορούσε να έχει διάφορους συσχετισμούς στην αναγεννησιακή εικονογραφία. Οι πολλοί σπόροι του χρησιμοποιούνταν σε χριστιανικά πλαίσια για να υποδηλώσουν ενότητα, ενώ άλλες παραδόσεις συνέδεαν τον καρπό με τη γονιμότητα και την αφθονία. Στη θρησκευτική ζωγραφική θα μπορούσε επίσης να αποκτήσει συσχετισμούς με τη θυσία και την Ανάσταση. Η αυστηρή εφαρμογή οποιασδήποτε από αυτές τις έννοιες στην εικόνα του dell'Abate θα ξεπερνούσε τα σωζόμενα στοιχεία, καθώς ο άγνωστος νεαρός άνδρας, το κοσμικό σκηνικό και ο συνδυασμός με έναν παπαγάλο αφήνουν ανοιχτή την ακριβή σημασία.
Η ίδια προσοχή ισχύει και για το πουλί. Οι παπαγάλοι κατείχαν συμβολικές έννοιες στην ευρωπαϊκή θρησκευτική εικονογραφία, ωστόσο ο εξωτικός τους χαρακτήρας τους τα καθιστούσε επίσης αξιοσημείωτα αντικείμενα κατοχής και επίδειξης. Το ενδιαφέρον της Αναγέννησης και των πρώιμων σύγχρονων ευρωπαϊκών χωρών για τέτοια πουλιά ήταν στενά συνδεδεμένο με τη σπανιότητά τους και με τη μετακίνηση πολυτελών αγαθών και ζωντανών ζώων σε μεγάλες αποστάσεις. Σε αυτό το έργο, ο παπαγάλος μπορεί να ερμηνευτεί, τουλάχιστον, ως μια σκόπιμα εμφανής παρουσία: ακριβής εμφάνιση, έντονα χρωματισμένη, οπτικά ασυνήθιστη. Όποιες και αν είναι οι περαιτέρω συσχετίσεις που μπορεί να έχει αναγνωρίσει ένας σύγχρονος θεατής, το dell'Abate έκανε την υλική του λαμπρότητα αδύνατη να παραβλεφθεί.
Εσωτερικό, Τοπίο και Κατασκευή Βάθους
Πίσω από τον νεαρό άνδρα, η σύνθεση χωρίζεται σε δύο σημαντικά διαφορετικές χωρικές ζώνες. Η πράσινη κουρτίνα κλείνει την πάνω δεξιά πλευρά, με το συσσωρευμένο ύφασμά της να σχηματίζει πλατιά κατηφορικά τόξα. Στα αριστερά, ένα ορθογώνιο άνοιγμα αποκαλύπτει ένα σκοτεινό τοπίο με λεπτά δέντρα και διάσπαρτο φύλλωμα. Υποτονικό, σχεδόν νυχτερινό στην τονική του συγκράτηση, το τοπίο παρόλα αυτά εμποδίζει την εικόνα να γίνει μια απλή φιγούρα σε ένα ουδέτερο φόντο.
Αυτό το μικρό άνοιγμα δημιουργεί επίσης μια εσοχή. Οριοθετημένη μπροστά από το περβάζι και πίσω από την κουρτίνα και τον τοίχο, η φιγούρα ανήκει σε έναν ρηχό εσωτερικό χώρο, ενώ πέρα από το άνοιγμα βρίσκεται ένας δεύτερος, πιο μακρινός κόσμος. Ο Ντελ'Αμπάτε αργότερα θα συνδεθεί έντονα με το τοπίο και τις περίτεχνες διακοσμητικές συνθέσεις, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της γαλλικής καριέρας του. Η Εθνική Πινακοθήκη περιγράφει ανεξάρτητα τοπία παράλληλα με το έργο του στις εκτεταμένες διακοσμητικές εκστρατείες στο Φονταινεμπλώ. Μέσα σε αυτόν τον προηγούμενο πίνακα, το τοπίο συμπιέζεται σε ένα δευτερεύον πέρασμα, μια ματιά παρά ένα ανεξάρτητο θέμα.
Το περβάζι είναι εξίσου σημαντικό. Δημιουργεί ένα οριζόντιο όριο ακριβώς μπροστά από τον νεαρό άνδρα, ωστόσο τα χέρια, το πουλί και τα φρούτα ενεργοποιούν αυτό το όριο και προωθούν οπτικά τη σύνθεση. Η ουρά του παπαγάλου βρίσκεται σχεδόν παράλληλα με αυτήν πριν στραφεί διαγώνια κάτω αριστερά. Παραπάνω, το ορατό χέρι κατεβαίνει προς το ίδιο επίπεδο, με τα ευρέως διαχωρισμένα δάχτυλά του να εισάγουν μια άλλη πλάγια κίνηση.
Ανάμεσα σε αυτές τις διαγώνιες και τις μεγάλες καμπύλες της κουρτίνας, η σύνθεση γίνεται πολύ πιο ζωντανή από ό,τι θα μπορούσε να υποδηλώσει η συγκρατημένη έκφραση του νεαρού άνδρα, με το φτερό από πάνω, την κουρτίνα από πίσω, τα χέρια από κάτω και το πουλί στο προσκήνιο.
Ένα πρώιμο πορτρέτο από τον Niccolò dell'Abate
Δημιουργημένος πριν από την αποφασιστική μετακίνηση του ντελ'Αμπάτε στο γαλλικό αυλικό περιβάλλον, ο πίνακας ανήκει σε μια καριέρα που ξεκίνησε στη Μόντενα και αργότερα αναπτύχθηκε στην Μπολόνια πριν φύγει για τη Γαλλία το 1552, όπου έγινε ένας από τους Ιταλούς καλλιτέχνες που συνδέθηκαν με τη Σχολή του Φονταινεμπλώ. Ο πίνακας "Άνθρωπος με παπαγάλο" ανήκει κατά συνέπεια σε μια ιταλική φάση στην οποία ο καλλιτέχνης ήδη εξερευνούσε την επιμήκη φινέτσα, την ελεγχόμενη τεχνητότητα και την αυλική κομψότητα που θα παρέμεναν σημαντικές για την μεταγενέστερη εικαστική του γλώσσα.
Ωστόσο, η εργασία εξαρτάται επίσης από την προσεκτική παρατήρηση. Το φτερό διακρίνεται κλώνο-κλώνο κατά μήκος της φωτισμένης άκρης του. Το φτέρωμα του πουλιού αλλάζει από κόκκινο σε κίτρινο και σκούρο καφέ. Το ρόδι ανοίγει σε ένα συμπαγές μοτίβο σπόρων. Τέτοια περάσματα συνυπάρχουν με πλατιές σκοτεινές μάζες όπου οι μεμονωμένες μορφές σχεδόν εξαφανίζονται.
Ίσως η πιο εντυπωσιακή είναι η σχέση μεταξύ του νεαρού άνδρα και αυτών των αντικειμένων. Ούτε παρουσιάζει τον παπαγάλο τελετουργικά ούτε τον κοιτάζει, και το βλέμμα του ταξιδεύει αλλού. Το πουλί, εν τω μεταξύ, στρέφεται προς το φρούτο που κρατιέται στην άκρη της εικόνας. Η ανθρώπινη προσοχή και η προσοχή των ζώων κινούνται σε διαφορετικές κατευθύνσεις, δίνοντας στο φαινομενικά σταθερό πορτρέτο μια ασυνήθιστα διασκορπισμένη οπτική δομή.
Η ταυτότητα του ζωγράφου παραμένει άγνωστη στον τίτλο του μουσείου και το Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης καταγράφει το έργο απλώς ως Mann mit Papagei — Άνθρωπος με παπαγάλο . Το μουσείο το καταγράφει επίσης μεταξύ παλαιότερων εκθεμάτων της γκαλερί, με μια προσθήκη στο απόθεμα το 1890. Χωρίς ασφαλή ταυτοποίηση ή τεκμηριωμένη παραγγελία, τα κοστούμια, τα σκηνικά και τα χαρακτηριστικά πρέπει να φέρουν μεγάλο μέρος της ιστορικής ερμηνείας.
Ο Ντελ'Αμπάτε τους δίνει σημαντικό βάρος. Μαύρο ύφασμα και λευκό λινό, πράσινες βελούδινες κουρτίνες, φτερά, φρούτα, σάρκα, μακρινή βλάστηση: το καθένα έχει τη δική του υφή, ενώ παραμένει υποδεέστερο του προσώπου αυτού που φωτογραφίζεται. Κατά μήκος του περβάζιου, ωστόσο, το εξαιρετικό κόκκινο πουλί διακόπτει αυτή την ιεραρχία. Το χρώμα του καίει πάνω στο σκούρο κοστούμι, το ρόδι απαντά από την απέναντι άκρη, και ανάμεσά τους ακουμπάει το χέρι του νεαρού άνδρα του οποίου το όνομα έχει χάσει ο πίνακας.
(Η μετάφραση επιμελήθηκε ο Α. Ορφανός.)